Buổi công phu sáng và cháo ở thiền tự Nhật Bản: bữa ăn trong nhịp sống mỗi ngày

Một ngày bắt đầu trước bình minh

Trong Thiền phái Tào Động (Soto), mọi việc thường ngày, từ chào hỏi, quét dọn, nấu ăn đến ăn uống và rửa mặt, đều được xem là tu tập. Trang web chính thức của Soto Zen đưa ra một ví dụ về một ngày ở đạo tràng tu tập. Trong ví dụ đó, chuông báo thức vang lúc 3 giờ 30 sáng, sau khi rửa mặt thì đến 3 giờ 45 bắt đầu buổi tọa thiền sáng sớm (gyoten zazen, tổ chức trước bình minh), và 4 giờ 30 là buổi công phu sáng (chokaso fugin).

Cũng trong ví dụ này, bữa sáng (shoji) vào lúc 7 giờ, lao tác (samu, như quét dọn) lúc 8 giờ, bữa trưa lúc 12 giờ, bữa tối (yakuseki) lúc 17 giờ và đi nghỉ lúc 21 giờ. Chương trình dành cho người tham thiền ở Eiheiji, một đại bản sơn của phái, cũng giới thiệu lịch trình hai ngày một đêm: chuông báo thức lúc 4 giờ, công phu sáng tại Pháp đường (Hatto), sau đó là bữa sáng nhẹ, tọa thiền và lao tác. Trang này cho biết công phu sáng diễn ra mỗi ngày trong năm và giờ bắt đầu thay đổi theo từng ngày. Đây chỉ là ví dụ; giờ giấc và nội dung khác nhau tùy đạo tràng và mùa.

Buổi công phu sáng

Theo phần giải thích chính thức, công phu sáng mở đầu bằng việc lễ bái Phật và hai vị Tổ sáng lập, cầu nguyện cho hòa bình thế giới và hạnh phúc của mọi người, đồng thời cúng dường các đời tổ sư và tổ tiên. Như vậy, trước bữa sáng, một ngày đã mở đầu bằng tọa thiền và tụng kinh, và bữa ăn là một phần của nhịp sinh hoạt ấy.

Sáng ăn cháo, trưa ăn cơm

Trang web Soto Zen giải thích rằng Fushukuhanpo, cuốn chỉ dẫn về phép tắc dùng bữa do Thiền sư Đạo Nguyên (Dogen) soạn, được viết cách đây gần 800 năm và đến nay vẫn được truyền lại trong các tăng đường. Chữ “shukuhan” (cháo và cơm) trong tên sách trở thành từ chỉ bữa ăn nói chung, vì cháo là món chính buổi sáng còn cơm là món chính buổi trưa.

Trong các tài liệu chính thức, bữa sáng ở đạo tràng được gọi là shoji. Một số từ điển tiếng Nhật cũng ghi từ shukuza để chỉ bữa sáng ở thiền tự, nhưng cách gọi được cho là khác nhau tùy chùa và tông phái. Bài này bám theo tài liệu chính thức và dùng cách nói bữa sáng, cháo sáng.

Về món ăn kèm cháo, một bài báo (Serai.jp) giới thiệu cuốn Zen to Shoku (Thiền và ẩm thực) của thầy Shunmyo Masuno, một tăng sĩ Soto, cho biết cháo sáng trong thời gian tu tập chỉ kèm một ít muối mè (gomashio) và dưa muối. Đây là thông tin qua việc giới thiệu sách, nên thực tế được cho là khác nhau tùy đạo tràng và thời kỳ. Bài báo cũng cho rằng việc ngày nào cũng ăn như tăng sĩ là không thực tế với phần lớn mọi người, và gợi ý mỗi tuần một đến hai lần ăn cháo nấu từ gạo sống vào bữa sáng.

Đại cương phép tắc dùng bữa

Theo trang web Soto Zen, bữa ăn được dùng trong tăng đường, nơi tọa thiền, với y kasa mặc trên người. Trước bữa ăn có tọa thiền và tụng kệ. Dụng cụ ăn là oryoki (ứng lượng khí), bộ bát sơn mài lớn nhỏ lồng vào nhau; khi ăn, người ta mở tấm khăn gói bát ra và đặt các bát lên trên. Những điểm chính của phép tắc như sau.

• Saba, phần hạt cơm cúng: trước khi ăn, lấy ra vài hạt cơm từ bát đặt sang bên. Việc này được giải thích là để nhắc mình tránh lòng ích kỷ và thể hiện tinh thần chia sẻ. Số hạt cơm gom lại được đặt lên bệ đá bên ngoài đường để cúng cho chim, côn trùng và các sinh vật khác.
• Lấy lượng vừa đủ: mỗi người chỉ lấy lượng phù hợp với thể trạng của mình nên không có đồ ăn thừa.
• Dọn dẹp sau bữa ăn: sau khi ăn, bát được tráng sạch bằng trà và nước nóng rồi xếp gọn lại. Vì vậy, theo lời giải thích, dù một trăm tăng sĩ cùng dùng bữa cũng không có bát đĩa phải rửa.
• Ăn trong im lặng: ngoài phần tụng kinh, bữa ăn diễn ra im lặng, thong thả, tập trung vào việc ăn. Trang web cho biết thái độ này giống như khi tọa thiền.

Ngũ quán kệ (Gokan no ge) được tụng trước bữa ăn gồm năm phần: suy nghĩ đến công sức và sinh mạng đã đưa thức ăn đến với mình; xét xem hành vi của mình có xứng đáng với bữa ăn hay không; giữ tâm khỏi tham lam và những mê lầm tương tự; đón nhận bữa ăn như một liều thuốc tốt để duy trì thân thể; và thọ nhận bữa ăn để thành tựu đạo. Những điều này thể hiện cách nhìn coi ăn uống là một phần của tu tập, không phải để thỏa mãn dục vọng. Chi tiết về bài kệ có trong bài Điển tọa giáo huấn và Ngũ quán kệ, bài này cũng giới thiệu vai trò của điển tọa (tenzo), người phụ trách nấu ăn trong tu viện.

Nhìn bữa ăn như một phần nhịp sống mỗi ngày

Sắp xếp các mốc giờ trong ví dụ trên, bữa sáng đến sau tọa thiền và công phu sáng, bữa trưa sau lao tác, bữa tối sau buổi công phu chiều. Trang chính thức giải thích rằng yakuseki, bữa tối, bắt nguồn từ thói quen dùng bữa tối như một liều thuốc tốt để làm dịu cơn đói. Bữa ăn nằm trong một nhịp sinh hoạt liền mạch cùng tọa thiền, tụng kinh và lao tác, và mỗi bữa đều có tên riêng.

Nội dung ở đây nói về các đạo tràng của phái Soto. Ngay trong Thiền tông, lịch sinh hoạt và bữa ăn cũng khác nhau tùy tông phái và ngôi chùa. Ngoài ra, bữa ăn của tăng sĩ đang tu tập không đồng nhất với bữa sáng mà du khách trải nghiệm.

Gợi ý cho du khách muốn trải nghiệm

Trang thông báo sự kiện của Soto Zen giới thiệu một trải nghiệm tổ chức trong một khách sạn ở Tokyo, kết hợp tọa thiền, bữa sáng chay chủ yếu là cháo dùng theo đúng phép tắc, và chép kinh. Thời lượng ước tính là tọa thiền khoảng 60 phút, cháo khoảng 30 phút, chép kinh khoảng 30 phút, và thông báo ghi rằng trình tự có thể thay đổi tùy tình hình hôm đó.

Ở một số chùa và nhà nghỉ trong chùa, du khách có thể tham gia công phu sáng hay bữa sáng, nhưng nội dung, giờ giấc và điều kiện khác nhau tùy nơi. Khi đặt chỗ, hãy hỏi trực tiếp về việc có tham gia được không, trang phục, và các vấn đề như dị ứng hay nguyên liệu từ sữa. Shojin ryori cũng không đồng nghĩa với thuần chay (vegan) hiện đại. Tổng quan về nhà nghỉ trong chùa ở Koyasan có trong bài Shukubo ở Koyasan và shojin ryori.

Ảnh đầu bài: Eihei-ji ở tỉnh Fukui, một trong hai đại bản sơn của phái Tào Động (Sōtō). Ảnh: 雷太 / CC BY 2.0 / Wikimedia Commons

Nguồn

• Tu tập trong Thiền phái Soto (Sotozen-net, tiếng Nhật)
• Fushukuhanpo và phép tắc dùng bữa của Thiền (Sotozen-net, tiếng Nhật)
• Ăn uống là tu tập (Sotozen-net, tiếng Nhật)
• Học từ Ngũ quán kệ (Sotozen-net, tiếng Nhật)
• Hướng dẫn tham thiền và công phu sáng (Eiheiji, tiếng Nhật)
• Vì sao nên ăn cháo vào bữa sáng (Serai.jp, 18/10/2025, tiếng Nhật)
• Thông báo sự kiện cháo sáng (Sotozen-net, tiếng Nhật)