Ăn chay ngày mùng Một và ngày Rằm âm lịch ở Việt Nam

Mùng Một và ngày Rằm trong âm lịch

Ở Việt Nam, ngày đầu tháng âm lịch gọi là mùng Một và ngày 15 gọi là ngày Rằm. Hai ngày này rơi vào khoảng trăng non và trăng tròn, và nhiều người, nhất là Phật tử, kiêng thịt cá để ăn chay. Theo trang du lịch chính thức của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, vào những ngày này nhiều Phật tử ăn chay, nên quán ăn có thêm nhiều lựa chọn món chay và chợ sáng cũng có đồ chay bán. Vì ngày âm lịch lệch so với dương lịch mỗi năm, du khách nên tra lịch âm trước chuyến đi.

Về bối cảnh chung của cơm chay, bạn có thể xem Vì sao người Việt ăn cơm chay?. Bài này tập trung vào nhịp ăn chay hai lần mỗi tháng theo âm lịch.

Lư hương cắm nhang và hoa tại một ngôi chùa — Lư hương cắm nhang và hoa. Ảnh: Daderot / CC0 / Wikimedia Commons

Phật tử nhìn nhận thế nào

Một bài năm 2016 của Báo Giác Ngộ gọi đây là những ngày “trai”. Bài giải thích trai theo nghĩa hẹp là chay, theo nghĩa rộng là thanh tịnh. Lý do được nêu gồm nuôi dưỡng lòng từ bi và bớt sát sinh; bài cũng khuyến khích đến chùa trong những ngày này để lễ Phật, tụng kinh, sám hối, cúng dường, nghe pháp và tọa thiền. Cách ăn hai ngày là mùng Một và Rằm (hoặc 14 và 30), cách ăn bốn ngày là mùng Một, 14, Rằm và 30, nên cách tính ngày không hoàn toàn thống nhất.

Một bài trên phatgiao.org.vn, cổng thông tin của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, xem mùng Một và Rằm là lúc khởi đầu và viên mãn của chu kỳ trăng, một dịp để nhìn lại mình và chỉnh đốn thân, khẩu, ý. Bài cũng nhấn mạnh việc ăn chay nên xuất phát từ sự tự nguyện và chân thành, không phải để phô diễn đức hạnh hay phán xét người khác.

Ăn chay vài ngày trong tháng và ăn chay trường

Ăn chay vào những ngày nhất định trong tháng gọi là chay kỳ, còn ăn chay lâu dài gọi là chay trường. Theo một bài tư vấn năm 2024 trên Giác Ngộ, tăng ni Đại thừa nhìn chung ăn chay nghiêm ngặt; với cư sĩ tại gia, ít nhất hai ngày chay mỗi tháng được khuyến khích, ăn nhiều ngày hơn hoặc ăn chay trường thì càng tốt. Tuy vậy, bài cũng cho rằng không nên áp đặt với người tại gia vì hoàn cảnh mỗi người khác nhau. Bài còn nhấn mạnh các hạnh khác như giữ năm giới, bố thí, lễ Phật, tụng kinh cũng quan trọng không kém, và xem ăn chay là điều kiện hỗ trợ cho việc tu tập. Bài cũng nhắc rằng Phật giáo nguyên thủy không có quy định ăn chay và chư tăng Nam truyền ngày nay vẫn theo truyền thống đó, nên quan niệm về ăn uống khác nhau giữa các truyền thống Phật giáo.

Tòa nhà có nhà ăn cơm chay tại một thiền viện ở Việt Nam — Tòa nhà của Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên (Vĩnh Phúc), tầng 1 phục vụ cơm chay. Ảnh: Bùi Thế Tâm / CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Cảnh chùa, chợ và quán ăn

Hà Nội: Theo bài năm 2009 trên Giác Ngộ, vào mùng Một, ngày Rằm và các dịp lễ, nhiều chùa có phục vụ cơm chay, trong đó được nhắc đến các ngôi chùa cổ như Quán Sứ, Trấn Quốc, Cống Trắng. Sư bà trụ trì chùa Phụng Thánh (Cống Trắng) cho biết cùng một nguyên liệu nhưng cách chế biến khác thì vị cũng khác; bữa chay ở chùa được mô tả có khoảng 17 đến 18 món thay đổi theo mùa.
Huế: Theo bài năm 2012 của VnExpress, có người ăn chay quanh năm (chay trường), có người chỉ ăn chay vào ngày 30, mùng Một, 14 và Rằm. Các chợ như Đông Ba, Bến Ngự, An Cựu bán món chay làm giống món mặn, và vào mùng Một, ngày Rằm có thêm các món chay quen thuộc; một số quán bún lươn, bún hến, bún cá được cho là nghỉ bán vào những ngày này.
TP. Hồ Chí Minh: Năm 2010, VnExpress ghi nhận vào rằm tháng Giêng, ngày rằm đầu tiên của năm, quán chay kín khách vì nhiều người ăn chay cầu may, rau củ ở chợ bán hết chỉ sau vài giờ. Đây là ví dụ của một ngày đặc biệt trong năm, mùng Một và ngày Rằm thông thường chưa chắc đông đến vậy.
Mùa Vu Lan (tháng Bảy âm lịch): Bài năm 2016 của Viet Nam News dẫn lời một gia đình ăn chay hai ngày mỗi tháng (mùng Một và Rằm) và ăn chay cả tháng Vu Lan, đồng thời ghi nhận các quán chay đông khách hơn trong dịp này.

Đây là những ghi nhận ở từng năm và từng nơi cụ thể; thực tế có thể khác nhau tùy vùng miền, gia đình và quán ăn.

Ý nghĩa với du khách

Ngày mùng Một và Rằm tính theo âm lịch. Khi đã có lịch trình, hãy tra lịch âm để biết ngày cụ thể.
Tìm bằng từ khóa “quán chay” hoặc “cơm chay” sẽ dễ ra kết quả. Bạn có thể tham khảo thêm Cách tìm cơm chay ở Việt Nam.
Cẩm nang của cơ quan du lịch có gợi ý những câu như “Tôi ăn chay” và “không nước mắm”. Nguyên liệu mỗi nơi một khác, nên nếu có điều cần lưu ý, bạn có thể hỏi khi gọi món.
Chùa cũng là nơi Phật tử đến lễ bái và tu tập. Khi tham quan, hãy giữ yên lặng và ăn mặc lịch sự. Về vị trí của món ăn này, xem thêm Cơm chay là gì?.

Ăn chay ngày mùng Một và Rằm là nét sinh hoạt nơi lịch pháp, tín ngưỡng và bữa cơm hằng ngày gặp nhau. Cách thực hành mỗi nơi, mỗi nhà một khác, nên có thể hiểu đó là sự đa dạng theo vùng miền và gia đình.

Ảnh đầu bài: Cơm với các món chay làm giống thịt tại một quán chay nhỏ ở TP. Hồ Chí Minh. Ảnh: Takeaway / CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons