Pchum Ben: lễ cúng tổ tiên của Campuchia và việc dâng thực phẩm ở chùa

Pchum Ben là gì?

Pchum Ben là một lễ hội lớn, trong đó người Campuchia theo Phật giáo tưởng nhớ người thân và tổ tiên đã khuất. Hello Angkor giải thích tên lễ đại ý là ‘sự tụ họp’ (pchum) của ‘những nắm cơm’ (ben). Cốt lõi của lễ là quan niệm rằng thực phẩm dâng cho chư tăng ở chùa tạo ra công đức, và công đức ấy có thể hồi hướng cho tổ tiên.

Theo IntoCambodia.org, lễ kéo dài 15 ngày, từ ngày 1 đến ngày 15 của kỳ trăng khuyết trong tháng Photrobot theo lịch Khmer. Từ ngày 1 đến ngày 14 gọi là Kan Ben, khi người dân tạo công đức ở chùa, giữ giới, dọn dẹp khuôn viên và phục vụ chư tăng. Ngày thứ 15, gọi là Bon Pchum, là ngày chính: gia đình sum họp, thường về quê, và buổi sáng dâng thực phẩm cho chư tăng cùng bàn thờ tổ tiên. Những người được tưởng nhớ được mô tả là thân nhân đã khuất đến bảy đời.

Trang này còn cho biết các văn bia cho thấy một nghi lễ tương tự mang những tên như Srath và Saratakal, trong đó một bia được gắn với vua Yasovarman I (889-910). Như vậy lễ được mô tả là sự hòa quyện giữa khung Phật giáo và những tập tục xưa hơn.

Kantong, vật đựng làm từ lá và hoa dùng để cúng trong ngày Pchum Ben — Kantong, vật đựng lễ làm từ lá và hoa, được mô tả là dùng cho ngày Pchum Ben. Ảnh: PhotographerCambodia / CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons

Thời điểm tổ chức

Pchum Ben theo âm lịch Khmer nên ngày dương lịch thay đổi theo từng năm. Hello Angkor cho biết lễ rơi vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 và không nêu ngày của năm cụ thể nào.

Trong phạm vi xác nhận được, chính phủ Campuchia ấn định Lễ Pchum Ben Hoàng gia năm 2026 là kỳ nghỉ lễ ba ngày, từ 10 đến 12 tháng 10 (Sub-Decree số 167 ngày 18/9/2025, theo bản tóm tắt của Andersen Cambodia). Đó là ngày nghỉ lễ; các nghi thức ở chùa kéo dài trọn 15 ngày. Nếu muốn sắp xếp chuyến đi, hãy kiểm tra thông báo nghỉ lễ chính thức của năm đó và hướng dẫn của ngôi chùa bạn định đến.

Cơm là trung tâm của lễ vật

Thực phẩm giữ vai trò trung tâm trong lễ hội.

Bỏ cơm vào bát của nhà sư: một bài của The Cambodia Daily năm 2015 về một ngôi chùa gần Phnom Penh mô tả cảnh người đến lễ xúc một muỗng cơm chín vào từng chiếc bát bạc xếp trên bàn, và đặt một khoản tiền nhỏ lên đĩa phía sau mỗi bát. Một cụ ông giúp việc buổi lễ gọi tập tục này là dak bat, ‘bỏ cơm vào bát của nhà sư’. Một người đến lễ nói rằng công đức đến với người đã khuất để họ sớm chấm dứt khổ đau.
Cơm nắm và bánh ngọt: IntoCambodia.org liệt kê các lễ vật gồm các món cơm, trái cây hoặc bánh xếp hình chóp, bánh nếp, mè, dừa và trái cây. Hello Angkor bổ sung rằng bánh nếp được dâng trong thời gian Kan Ben.
Ném cơm nắm: The Cambodia Daily cho biết trong 14 ngày đầu, trước bình minh người ta ném cơm nắm xuống đất bên ngoài chính điện để nuôi các vong đói.

Khi được hỏi vì sao cơm quan trọng đến vậy, một nhà sư được trích trong cùng bài trả lời rằng vì người Campuchia ăn cơm ba bữa mỗi ngày.

Cúng dường chư tăng và lý lẽ Phật giáo

Hello Angkor lưu ý lễ trùng với Vassa, ba tháng an cư mùa mưa khi chư tăng ở lại chùa. Vì các nhà sư ít ra ngoài trong thời gian này, cư sĩ mang thực phẩm đến chùa, nên đây là dịp cúng dường quan trọng.

Trong bài của The Cambodia Daily, Erik Davis, học giả nghiên cứu Phật giáo Campuchia, giải thích rằng giới luật (Vinaya) cấm chư tăng cày cấy, nên cư sĩ làm ra thực phẩm, và việc nhà sư nhận lấy khiến món cúng dường trở thành công đức. IntoCambodia.org khuyên nên mang thực phẩm đến chùa trước khoảng 11 giờ sáng vì chư tăng không dùng bữa sau giờ ngọ.

Hello Angkor mô tả hai cách hiểu về việc cúng cho tổ tiên. Theo cách hiểu ‘chính thống’, thực phẩm được dâng cho các nhà sư đang sống và công đức phát sinh được hồi hướng cho người đã khuất. Theo cách hiểu ‘dân gian’, thực phẩm được cúng thẳng cho người đã khuất, như tục ném cơm nắm hay rải cơm ngoài đồng. Cách giải thích về thế giới vong linh và việc công đức được chuyển đi ra sao khác nhau tùy vùng và tùy người.

Ẩm thực Campuchia không nhất thiết là món chay

Cần tránh một hiểu lầm phổ biến. Dâng thực phẩm cho chư tăng, hay cúng thực phẩm trong lễ Phật giáo, không có nghĩa là món ăn đó là món chay.

Bữa ăn hằng ngày: mục Cambodian cuisine trên Wikipedia xem cơm và cá nước ngọt là hai trụ cột của chế độ ăn Campuchia. Cá được nướng, chiên, phơi khô hoặc lên men thành prahok (mắm cá lên men) và nước mắm; prahok được cho là nêm nếm hầu như mọi món Khmer. Việc tiêu thụ thịt (bò, heo, gia cầm) được cho là tăng mạnh từ thập niên 1980; ở nông thôn thịt được dùng dè sẻn, và cà ri chay được mô tả là ít phổ biến hơn.
Bữa ăn của chư tăng: Kinh Jivaka, một kinh điển Thượng tọa bộ, dạy rằng có thể ăn thịt trừ khi đã thấy, nghe hoặc nghi ngờ rằng con vật bị giết vì các tỳ-kheo. Chư tăng Thượng tọa bộ nhìn chung nhận những gì được bỏ vào bát, và ăn chay không được mô tả là bắt buộc (Buddhist vegetarianism, nguồn bổ trợ). Tuy nhiên, các nguồn tìm được cho bài này không cho biết thực tế ở từng ngôi chùa Campuchia cụ thể được dọn những món gì.

Vì vậy, khác với shojin ryori của Nhật Bản, các nguồn của bài này không cho thấy Campuchia có một nền ẩm thực chùa không thịt cá được hình thành bài bản. Có thể tóm lại công bằng rằng ẩm thực Campuchia là nền ẩm thực lấy cơm làm trục, dùng cả cá và thịt trong đời sống hằng ngày, và trong đó việc dâng thực phẩm cho chùa là một phần quan trọng của đời sống tín ngưỡng.

Lưu ý cho du khách

Khi đến chùa, Hello Angkor liệt kê các phép lịch sự cơ bản: che vai và đầu gối, cởi giày trước khi vào các công trình trong chùa, giữ yên lặng và xin phép trước khi chụp ảnh nghi lễ, chư tăng hay người đến lễ. Nhiều người về quê trong dịp lễ và các nghi thức rất trang nghiêm. Nếu được mời tham gia, làm theo chủ nhà là cách an toàn nhất.

Du khách không ăn thịt hoặc cá nên hỏi cụ thể ngay tại chỗ xem lễ vật, bữa ăn ở chùa và các món thông thường có thịt, cá hoặc cá lên men như prahok hay không. Một món được gọi là món rau chưa chắc đã không có gia vị làm từ cá.

Giới hạn của bài viết

Phần lớn cách hiểu về lễ (bảy đời, lễ vật cho vong linh, cách công đức được chuyển) dựa vào trang hướng dẫn và báo chí, và được cho là khác nhau theo vùng, theo truyền thống.
Chúng tôi không xác nhận được chư tăng thực tế ăn gì, hay việc ăn chay vận hành ra sao, ở từng ngôi chùa Campuchia cụ thể.
Bài phóng sự The Cambodia Daily được dẫn ở đây có từ năm 2015.

Ảnh đầu bài: Chính điện của Wat Phnom ở Phnom Penh. Ảnh: Marcin Konsek / CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons