Tenzo Kyokun và Gokan no Ge: những điều cần quán niệm trong bếp và bàn ăn nhà Thiền

Tenzo là gì?

Tenzo (典座) là chức vụ phụ trách bữa ăn cho tăng chúng trong các chùa Thiền. Các từ điển như Daijisen mô tả đây là một trong sáu chức sự (rokuchiji) cùng chia sẻ việc điều hành chùa. Trang web chính thức của Tào Động tông (Soto) giới thiệu việc đứng bếp như một hình thức tu tập song hành với tọa thiền. Về bản thân ẩm thực, mời bạn xem thêm Shojin Ryori là gì?

Bản thảo cuộn viết tay của Đạo Nguyên (Dōgen), Phổ khuyến tọa thiền nghi — Bản viết tay Phổ khuyến tọa thiền nghi của Đạo Nguyên, văn bản hướng dẫn tọa thiền. Ảnh: Dogen Zenji（道元） / Public domain / Wikimedia Commons

Bối cảnh ra đời của Tenzo Kyokun

Đạo Nguyên (Dogen) là một thiền sư Nhật Bản thời Kamakura, được biết đến là người khai sáng Tào Động tông. Theo trang web chính thức của chùa Eiheiji, ngay sau khi đến nhà Tống, ngài được cho là đã trò chuyện với vị tenzo ở núi A Dục Vương (Ikuo-zan) và bị chỉ ra rằng mình chưa hiểu tu tập là gì. Trang này còn cho biết sau đó ngài gặp lại một vị lão tăng và được dạy rằng tu tập chính là đời sống thường ngày.

Sau khi trở về Nhật, Đạo Nguyên lập chùa Koshoji ở Fukakusa, Kyoto (các tài liệu tham khảo ghi năm 1233). Bản cũ của Sekai Daihyakka Jiten (Đại bách khoa toàn thư thế giới) chép rằng vào mùa xuân năm 1237 ngài soạn Tenzo Kyokun và nghiêm chỉnh lại nếp tu hành của tăng đoàn Koshoji. Sau đó, năm 1243 ngài chuyển đến Echizen, lập chùa Daibutsuji, và chùa này được cho là về sau đổi tên thành Eiheiji. Theo trang web Tào Động tông, Fushukuhanpo, nói về phép tắc dùng bữa, được cho là soạn tại Eiheiji. Trang này mô tả Tenzo Kyokun là văn bản về tâm thế và ý nghĩa của người nấu ăn, và đặt nó bên cạnh Fushukuhanpo như hai giáo huấn về giá trị của việc nấu ăn và việc thọ thực.

Ba tâm: hỷ tâm, lão tâm, đại tâm

Theo trang web Tào Động tông, ba tâm (sanshin) được nêu ở phần kết của Tenzo Kyokun, là tâm thế cần giữ của người đảm nhận các công việc như nấu nướng. Dựa theo phần giải thích đó, có thể tóm tắt như sau.

Hỷ tâm (kishin): vui mừng đón nhận vai trò như một nhân duyên tu tập, làm việc với mong muốn người ăn được hạnh phúc
Lão tâm (roshin): quan tâm người ăn như cha mẹ chăm con, không mong đền đáp
Đại tâm (daishin): tâm như núi, như biển, không thiên lệch, không đổi thái độ theo chất lượng nguyên liệu hay sở thích

Cách hiểu có thể khác nhau; đây chỉ là một ví dụ theo phần giải thích của trang web chính thức.

Bên ngoài Tăng đường (Sōdō) của chùa Eihei-ji, mái ngói và cửa sổ song gỗ — Sodo (tăng đường, thiền đường) của Eihei-ji. Ảnh: 掬茶 / CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons

Nội dung của Gokan no Ge

Gokan no Ge (五観の偈, bài kệ năm quán niệm) được ghi trong Fushukuhanpo, và trang web Tào Động tông giới thiệu đây là bài kệ được tụng trước bữa ăn. Trang này giải thích chữ kan (観) mang nghĩa hướng sự chú ý đến điều gì đó và đón nhận một cách cẩn trọng. Câu chữ có thể khác nhau giữa các truyền thống và bản dịch; ở đây chúng tôi theo cách ghi của trang web đó. Các cụm tiếng Nhật dưới đây là trích đoạn ngắn, kèm phần diễn giải bằng lời của chúng tôi.

「功の多少を計り、彼の来処を量る」: suy nghĩ về công sức và hành trình để món ăn đến được với mình
「己が徳行の全欠を忖って供に応ず」: tự xét xem việc làm của mình có xứng đáng với bữa ăn này hay không
「心を防ぎ過を離るることは貪等を宗とす」: giữ mình khỏi tham lam và những xu hướng khiến tâm lầm lạc
「正に良薬を事とするは形枯を療ぜんが為なり」: đón nhận thức ăn như một liều thuốc nuôi dưỡng thân thể (đây là phép ẩn dụ trong bài kệ, không phải nói về lợi ích sức khỏe)
「成道の為の故に、今此の食を受く」: thọ nhận bữa ăn này để thành tựu đạo nghiệp

Một bài nghiên cứu học thuật cho biết Đạo Nguyên được cho là xem món ăn mà tenzo dâng lên là một với Phật pháp.

Mối liên hệ với “ăn thiền” hiện đại

Trang web Tào Động tông cho biết nếu hiểu năm quán niệm rồi nói itadakimasu và gochisosama với tâm niệm ấy, bữa ăn hằng ngày có thể trở thành “tu tập thọ thực”. Một số người thực hành từng tu trong các tự viện Tào Động cũng mô tả bữa ăn oryoki (bữa ăn nghi thức với bộ bát lồng) như một cách thực hành có tính thiền định, chú ý đến món ăn và cảm giác của chính mình.

Những điểm này dường như có phần tương đồng với cách ăn chánh niệm ngày nay. Tuy nhiên, các nguồn mà chúng tôi xác nhận được không cho thấy hai bên có liên hệ lịch sử, nên thận trọng nhất là chỉ nói rằng chúng có điểm giống nhau. Về thực hành hiện đại, mời xem Ăn chánh niệm; còn để tìm hiểu cơ hội gặp gỡ bữa ăn ở chùa, mời xem Shukubo là gì?

Ảnh đầu bài: Eihei-ji ở tỉnh Fukui, một trong hai đại bản sơn của thiền phái Tào Động (Sōtō). Ảnh: 雷太 / CC BY 2.0 / Wikimedia Commons