Quán cơm chay tự chọn (自助餐) ở Đài Loan: cách chọn món và thanh toán

Ở Đài Loan, bạn có thể thấy nhiều quán ăn nơi khách cầm khay, tự lấy món từ quầy rồi mới biết giá khi thanh toán. Hình thức này gọi là 自助餐 (zìzhùcān, “bữa ăn tự phục vụ”), và phiên bản không dùng thịt hay hải sản được gọi là 素食自助餐. Dựa trên các nguồn mà tôi xác nhận được, bài viết tóm tắt cách vận hành, cách sử dụng và những điều du khách nên kiểm tra. Bài chỉ nói về kiểu trả tiền theo phần đã lấy; các nhà hàng buffet ăn thỏa thích có thể có quy tắc khác. Chi tiết khác nhau tùy từng quán.

Kiểu 素食自助餐

Một bài đặc biệt của Taipei Times năm 2024 giới thiệu các quán buffet chay là một trong những loại quán ăn không thịt phổ biến nhất: khách dùng kẹp lấy đậu phụ và các món rau, rồi trả tiền theo cân nặng. Hướng dẫn năm 2024 của Văn phòng Hợp tác Quốc tế, Đại học Quốc lập Chính Trị (NCCU) cũng giải thích rằng khách chọn tự do trong nhiều món, và giá được chốt ở cuối, dựa trên trọng lượng đĩa hoặc những gì đã chọn.

Bối cảnh của hình thức này

Về lịch sử các quán ăn tự phục vụ ở Đài Loan, báo United Daily News (2025) cho biết như sau. Năm 1962, sau khi biết đến kiểu ăn tự phục vụ trong chuyến khảo sát tại Hoa Kỳ, ông Chu Chí Nhu, khi đó là chủ tịch tỉnh Đài Loan, cho chạy thử tại Trung Hưng Tân Thôn, và đến tháng 6 cùng năm, “Nhà hàng Tốc Giản số 1 Đài Bắc” (台北第一速簡餐廳) khai trương trên phố Quán Tiền (館前街), Đài Bắc. Khách xem thực đơn có giá niêm yết trong ngày, lấy khay và dụng cụ ăn, chọn món dọc quầy rồi thanh toán với nhân viên trước khi ngồi xuống. Quán đóng cửa vào tháng 2 năm 1964 do tòa nhà được xây lại, nhưng bài báo cho biết hình thức này sau đó lan rộng và nay có mặt ở trường học, cơ quan và các khu phố. Lưu ý rằng đây là câu chuyện về quán tự phục vụ nói chung, không riêng quán chay.

Trong tài liệu đã kiểm tra, tôi không tìm được nguồn nào xác định chính xác phiên bản chay lan rộng khi nào và bằng cách nào. Về manh mối, một bài của Taiwan Panorama năm 1991 cho biết có thể mở một quán chay tự phục vụ với khoảng 400.000 đến 600.000 Đài tệ, và gần 200 quán chay đã mở tại Đài Bắc trong sáu năm. Bài cũng nêu, như một mô tả về thời điểm đó, rằng phần lớn do tín đồ Nhất Quán Đạo (Yiguandao) điều hành; đây là tình hình năm 1991 và không nên hiểu là hiện nay.

Về tôn giáo, bài của Taiwan Panorama năm 2023 cho biết Trai giáo (mà một nhà sử học được bài dẫn lại cho là bắt nguồn từ La giáo) và Nhất Quán Đạo đã đề cao việc ăn không thịt, và một bộ phận người dân đến nay vẫn tránh thịt vì lý do tôn giáo. Taipei Times gắn việc ăn chay ở Đông Á với tư tưởng bất sát sinh của Phật giáo Đại thừa. Còn bài của Taiwan Panorama năm 2021 cũng nêu những nỗ lực gần đây nhằm khuyến khích ăn thực vật vì sức khỏe, môi trường và tính bền vững. Bối cảnh không chỉ có một, và đơn vị điều hành quán cũng khác nhau tùy quán.

Hộp cơm gồm các món chay đã chọn, có đậu phụ, bông cải xanh và nấm — Các món được chọn tại một quán buffet chay ở Cao Hùng. Ảnh: Mx. Granger (Own work) / CC0 / Wikimedia Commons

Cách dùng thông thường (tùy từng quán)

Lấy đĩa hoặc khay và kẹp gần cửa vào.
Lấy các món bạn thích từ quầy. Taipei Times khuyên nên đến sớm, trước khi các món được ưa chuộng hết hoặc nguội.
Khi thanh toán, có quán cân đĩa; có quán định giá theo số món hoặc vẻ ngoài của món.
Có quán hỏi bạn muốn loại cơm nào (trong ví dụ của Taipei Times là gạo trắng, ngũ cốc hoặc gạo tím), và có quán cho canh miễn phí. Điều này khác nhau tùy quán.

Một số quán có liên hệ với chùa hoặc tổ chức Phật giáo, nhưng không phải quán nào cũng tự phục vụ. Taiwan Panorama (2023) cho biết ở Chương Hóa có các quán chay treo biển chữ vạn của Phật giáo, mà bài coi là dấu hiệu cho thấy văn hóa ăn chay địa phương gần gũi với tôn giáo. Còn một bài du lịch của United Daily News năm 2026 giới thiệu một nhà hàng trong khuôn viên chùa thuộc hệ Phật Quang Sơn, nơi giá được tính riêng cho từng món và giờ mở cửa chia thành buổi trưa và buổi chiều. Nên kiểm tra trước ngày mở cửa, giờ mở cửa và cách thanh toán.

Mặt tiền một quán buffet chay ở Đài Bắc, biển hiệu ghi 素食自助餐 — Mặt tiền một quán buffet chay ở Đài Bắc, nhìn biển hiệu là nhận ra. Ảnh: 玄史生 (Own work) / CC0 / Wikimedia Commons

Những điều du khách nên kiểm tra

Món chay có nhiều loại. Theo Bộ Y tế và Phúc lợi Đài Loan, thực phẩm đóng gói sản xuất từ ngày 1 tháng 7 năm 2009 trở đi mà tuyên bố là chay phải mang một trong năm nhãn: 全素 (純素), 蛋素, 奶素, 奶蛋素 hoặc 植物五辛素. Cách ghi “素食可” từng được nêu là không phù hợp quy định trong một trường hợp. Tuy nhiên, quy định này dành cho thực phẩm đóng gói, và món bày trên quầy chưa chắc có nhãn tương tự. Hỏi nhân viên là cách chắc chắn nhất.

Ngũ tân (五辛): Theo Taipei Times, hành tây, hẹ, tỏi và hành lá theo truyền thống thường được tránh, vì vậy nhiều món có vị nhẹ. Taiwan Panorama cho biết danh sách này khác nhau giữa các nguồn, và xu hướng “蔬食” mới hơn không phải lúc nào cũng tránh chúng.
Trứng và sữa: Theo hướng dẫn của NCCU, bữa chay thường tránh trứng, nhưng cũng có loại có trứng hoặc sữa.
Món chế biến sẵn: Thịt chay và các món chế biến khác, dù có chữ “素”, vẫn có thể chứa trứng, sữa hoặc ngũ tân tùy loại. Việc có nhiều nhóm nhãn là lý do tốt để xác nhận ngay tại quán.
Câu hỏi mẫu: 「這是全素嗎？」 (Món này có phải 全素 không?), 「有蛋或奶嗎？」 (Có trứng hoặc sữa không?), 「有五辛嗎？」 (Có ngũ tân không?).

Để tìm quán, cũng có các tài liệu chính thức như Food X Travel, cẩm nang ăn chay bằng tiếng Anh do Cục Du lịch Đài Loan phát hành tháng 12 năm 2022 (72 trang, hơn 200 nhà hàng được liệt kê theo vùng). Về kiến thức cơ bản của các loại 素食, xem Các loại 素食 ở Đài Loan; về bức tranh chung, xem 素食 ở Đài Loan; và để đọc thêm, xem bài chọn lọc về chuyên mục ăn chay của Taiwan Panorama.

Ảnh đầu bài: Quầy món ăn tại một quán buffet chay tự chọn ở Đài Bắc. Ảnh: user:takoradee (Own work) / CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Quán cơm chay tự chọn (自助餐) ở Đài Loan: cách chọn món và thanh toán

Kiểu 素食自助餐

Bối cảnh của hình thức này

Cách dùng thông thường (tùy từng quán)

Những điều du khách nên kiểm tra

Nguồn