Khất thực (Tak Bat) và xôi nếp ở Lào: buổi sáng ở Luang Prabang, bữa ăn của người Lào và phép ứng xử cho du khách

Tak Bat là gì?

Nghi thức khất thực buổi sáng ở Lào gọi là tak bat (còn gọi là sai bat). Lúc rạng sáng, các nhà sư rời chùa và nhận thức ăn từ những người đứng chờ bên đường. Tập tục này gắn với truyền thống Phật giáo Nguyên thủy (Theravada). Theo một bài giải thích của Heritage Line, những buổi khất thực tương tự diễn ra ở Lào, Campuchia, Thái Lan và Myanmar, trong đó buổi khất thực ở Luang Prabang đặc biệt nổi tiếng. Khu phố cổ Luang Prabang được UNESCO đưa vào danh sách Di sản Thế giới năm 1995.

Các tài liệu nói khác nhau về thời điểm bắt đầu của buổi khất thực ở Luang Prabang: có nơi nhắc đến thế kỷ 14, nơi khác nói hơn 600 năm, và tôi không xác nhận được một mốc chắc chắn. Vì vậy chỉ nên nói rằng đây được xem là một tập tục có từ lâu đời.

Cũng bài giải thích đó cho biết các nhà sư bắt đầu ngày mới khoảng 4 giờ sáng bằng việc tụng kinh, rồi đi chân đất theo tuyến đường riêng của từng chùa. Luang Prabang được cho là có hơn ba mươi ngôi chùa. Người dân cởi giày, quỳ trên chiếu và đặt thức ăn vào bát của các nhà sư đi qua. Hành động này không được trình bày như việc làm từ thiện theo nghĩa phương Tây, mà là cách để người theo Phật giáo tạo công đức.

Thứ được đặt vào bát: chủ yếu là xôi nếp

Món cúng dường tiêu biểu là một nắm xôi nếp. Theo Heritage Line, người cúng ngâm gạo nếp qua đêm rồi hấp chín trước buổi lễ. Đôi khi có thêm bánh kẹo hoặc vài món nhỏ khác.

Số gạo thu được sẽ được chia cho bữa sáng cùng các nhà sư ở lại chùa, phần còn lại để dành cho bữa trưa. Vì bữa trưa là bữa cuối trong ngày, nên khoảng cách đến bữa sáng hôm sau là khoảng 18 tiếng, nguồn này giải thích. Bài viết cũng cho rằng xôi nếp hợp với nhịp sống này vì nhiều năng lượng và tiêu hóa chậm.

Khay đồ ăn với giỏ xôi ở giữa, quanh là rau, trái cây, món thịt heo và thịt gà — Khay thức ăn dâng cho các nhà sư tại một ngôi chùa ở Lào, gồm xôi cùng các món rau, thịt và cá. Ảnh: Basile Morin (Own work) / CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons

Thức ăn khất thực không nhất thiết là đồ chay

Đây là điểm dễ hiểu nhầm nên tôi nói rõ. Lào là quốc gia theo Phật giáo Nguyên thủy, nhưng không phải là một “đất nước ăn chay”. Điểm xuất phát khác với shojin ryori của Nhật Bản, hay với truyền thống ăn chay ở một số vùng theo Phật giáo Đại thừa.

Đức Phật được cho là đã cho phép các nhà sư ăn thịt với điều kiện gọi là “tam tịnh nhục”: nhà sư không thấy, không nghe và không nghi ngờ rằng con vật bị giết vì mình. Một bài trên Tricycle (2024) giải thích rằng Đức Phật đã bác bỏ đề nghị biến Tăng đoàn thành ăn chay, và các truyền thống dựa trên Tam tạng Pali thường theo quan điểm này.
Một bài viết du lịch ăn chay năm 2002 (Vegetarian Journal) cho biết các nhà sư Nguyên thủy ở Lào không được giết hại, nhưng có thể ăn thịt nếu không thấy hay nghe việc giết, và vì các nhà sư sống nhờ cúng dường hằng ngày nên người ta có thể dâng đủ loại thức ăn, kể cả thịt.
Một bản tổng hợp dạng bách khoa cũng nêu rằng ở Đông Nam Á theo Phật giáo Nguyên thủy, nhà sư thường nhận những gì được dâng mà không chọn lựa. Nguồn này cũng ghi chú rằng một số nhà sư tự chọn không ăn thịt.

Vì vậy, khất thực được hiểu không phải là việc tránh thịt cá, mà là việc nhận những gì được dâng. Các bài hướng dẫn du lịch Luang Prabang thường viết rằng trong bát chủ yếu là xôi nếp, bánh kẹo và trái cây, nhưng đó là do người cúng chọn, không phải vì có quy định phải ăn chay. Tôi cũng không xác nhận được từ các nguồn rằng hiện nay trong bát thực tế có những gì.

Bài viết này không coi việc khất thực, shojin ryori hay các truyền thống ăn chay địa phương là giống với thuần chay (veganism) hiện đại. Mỗi truyền thống ăn uống đều có bối cảnh riêng.

Xôi đang được hấp trong giỏ tre đặt trên nồi — Xôi được hấp trong giỏ truyền thống ở Luang Prabang. Ảnh: Feral Arts / CC BY 2.0 / Wikimedia Commons

Xôi nếp (khao niao) và bữa ăn của người Lào

Xôi nếp là món chính nằm ở trung tâm ẩm thực Lào. Tiếng Lào gọi là khao niao (còn viết khao niew hay khao niaw).

Cách ăn: theo truyền thống, người ta lấy một nhúm xôi hấp bằng tay, vo hoặc ép lại, rồi dùng để gắp thức ăn hoặc chấm vào nước sốt, nước canh. Một nguồn về ẩm thực Lào cho biết thìa dùng cho canh và cơm trắng, đũa dùng cho món mì (chính nguồn này đánh dấu một phần thông tin cần kiểm chứng thêm).
Dụng cụ nấu: xôi được hấp trong giỏ tre đan hình nón (huat) đặt trên nồi (maw nung). Trong bữa ăn chung, một hoặc vài giỏ được đặt ở giữa và đậy nắp lại khi ăn xong, theo mô tả.
Cách người Lào tự gọi mình: người Lào đôi khi tự gọi là luk khao niao, nghĩa là “con cháu của xôi nếp”, và một học giả được trích dẫn nói rằng sự gắn bó với xôi nếp được xem là cốt lõi của việc làm người Lào.
Lượng tiêu thụ: Lào thường được cho là có mức tiêu thụ xôi nếp bình quân đầu người cao nhất thế giới. Smithsonian Magazine nêu hơn 345 pound (khoảng 156 kg) mỗi năm, còn Wikipedia nêu 171 kg mỗi năm, nên con số khác nhau tùy nguồn. Cả hai đều không phải thống kê chính xác, chỉ nên xem là ước lượng thô.

Xôi nếp không phải món chỉ dành cho người ăn chay; nó thường được ăn kèm các món thịt và cá. Xin đừng đồng nhất xôi nếp với ăn chay. Ẩm thực Lào cũng có thể dùng nước mắm cá (nam paa), và bài viết du lịch dành cho người ăn chay khuyên nên xin bỏ nó (bài này viết năm 2002, hãy kiểm tra tình hình hiện tại tại chỗ).

Phép ứng xử khi xem hoặc tham gia

Những điểm dưới đây lặp lại trong nhiều blog du lịch và hướng dẫn của công ty lữ hành. Trong quá trình tìm hiểu, tôi không thấy một bộ quy định thống nhất do cơ quan công quyền ở Luang Prabang ban hành. Đây là những gợi ý được nhiều người chia sẻ, không phải quy định pháp luật. Hãy kiểm tra hướng dẫn mới nhất với nơi lưu trú hoặc văn phòng du lịch địa phương.

Trang phục: che vai và đầu gối. Nếu cúng dường thì cởi giày.
Giữ yên lặng: nghi thức diễn ra trong im lặng. Đừng nói to và để điện thoại ở chế độ im lặng.
Khoảng cách và lối đi: đừng lại quá gần các nhà sư và đừng chắn đường. Không đi theo đoàn hay bắt chuyện với nhà sư. Nhiều hướng dẫn gợi ý giữ khoảng cách vài mét.
Không chạm: đừng chạm vào nhà sư hoặc bát của họ. Đặc biệt phụ nữ được khuyên không chạm vào nhà sư, và nhiều hướng dẫn khuyên giữ đầu thấp hơn nhà sư.
Chụp ảnh: không dùng đèn flash. Chụp từ phía bên kia đường bằng ống zoom. Không tạo dáng với người tham gia và không bước ra trước mặt nhà sư.
Giờ giấc: giờ bắt đầu được cho là thay đổi theo mùa; một nguồn nói khoảng 5 giờ 30 vào mùa hè và 6 giờ 30 vào mùa đông. Hãy xem đây là con số tham khảo và hỏi khách sạn trước một ngày.

Nếu bạn tham gia: chuẩn bị thức ăn

Du khách tham gia cúng dường được chấp nhận ở Luang Prabang, nhưng cũng có nhiều lo ngại về việc thương mại hóa. Lời khuyên được gán cho một vị sư cao cấp trong một bài ký sự du lịch là chỉ tham gia nếu điều đó có ý nghĩa với bạn. Người không theo Phật giáo không bị từ chối, nhưng bài viết gợi ý nên tránh nếu chỉ để chụp ảnh (đây là phát biểu trong một bài du ký cá nhân).

Nhiều hướng dẫn khuyên không mua gạo từ người bán rong trên đường vì gạo có thể đã cũ và gây hại cho dạ dày của nhà sư. Nhờ nơi lưu trú chuẩn bị xôi mới nấu từ tối hôm trước là một cách được gợi ý.
Một số hướng dẫn khuyên không bỏ tiền vào bát hay đưa các vật nặng như chai nước, vì nhà sư phải mang bát đi một quãng dài.
Nếu bạn chưa chắc cách chuẩn bị hay ý nghĩa, chỉ lặng lẽ quan sát cũng là một cách thể hiện sự tôn trọng.

Du lịch và lựa chọn chỉ đứng xem

Một số tác giả du lịch lo ngại buổi khất thực đang trở thành màn trình diễn cho du khách, với những ví dụ như người bán hàng bên đường, người chen lấn để chụp ảnh, hay người bước ra trước mặt nhà sư. Đây là quan sát của từng cá nhân, và trong quá trình tìm hiểu tôi không tìm thấy khảo sát chính thức nào đo mức độ phổ biến của hiện tượng này.

Điều người đến xem có thể làm là nhớ rằng với người dân địa phương đây là hành động tôn giáo hằng ngày, không phải một điểm tham quan, và lặng lẽ quan sát từ xa. Chỉ xem thôi cũng đủ để thể hiện sự kính trọng.

Ảnh đầu bài: Lễ khất thực gần chùa Vat Sensoukharam ở Luang Prabang. Ảnh: Christophe95 (Own work) / CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons